Deprem Nedir? Nasıl Oluşur ve Deprem Sırasında Ne Olur?

Deprem, Dünya'nın iç yapısında meydana gelen hareketler sonucunda yer kabuğunda biriken enerjinin aniden açığa çıkmasıyla oluşan doğal bir olaydır. Bu enerji, sismik dalgalar halinde çevreye yayılır ve yeryüzünde hissedilen sarsıntıya neden olur. Depremlerin büyük bölümü faylar boyunca gerçekleşen ani kaya hareketleriyle ilişkilidir.

Dünyanın farklı bölgelerinde her gün çok sayıda deprem meydana gelir. Bunların önemli bir bölümü insanlar tarafından hissedilmeyecek kadar küçük olsa da büyük depremler ciddi yapısal hasarlara, heyelanlara ve bazı durumlarda tsunamilere neden olabilir.

Peki deprem tam olarak nasıl oluşur? Fay nedir? Depremin merkezi ile odak noktası arasındaki fark nedir? Depremler nasıl ölçülür ve bilim insanları bir depremin nerede meydana geldiğini nasıl belirler?

Bu yazıda deprem hakkında merak edilen temel soruları anlaşılır ve bilimsel bilgiler ışığında ele alıyoruz.

Deprem Nedir?

Deprem, yer kabuğundaki kayaçların veya kaya bloklarının bir fay boyunca ani şekilde hareket etmesiyle açığa çıkan enerjinin sismik dalgalar halinde yayılması sonucu oluşan yer sarsıntısıdır.

Dünya'nın dış kısmı tek parça halinde değildir. Yerkabuğu ve üst mantonun bir bölümü, sürekli ve çok yavaş hareket eden büyük tektonik levhalardan oluşur.

Bu levhalar birbirlerine yaklaşabilir, birbirlerinden uzaklaşabilir veya yatay yönde birbirlerinin yanından geçebilir. Levhaların hareketi sırasında fayların bazı bölümlerinde sürtünme nedeniyle hareket geçici olarak engellenebilir.

Bu sırada kayaçlarda gerilim birikir. Biriken gerilim, kayaların dayanabileceği sınırı aştığında fay boyunca ani bir kırılma veya kayma meydana gelir ve deprem oluşur.

Deprem Nasıl Oluşur?

Bir depremin oluşumunu basitleştirerek birkaç aşamada anlatabiliriz.

1. Tektonik levhalar hareket eder

Dünya'nın iç kısmındaki ısı ve diğer jeolojik süreçler, tektonik levhaların çok yavaş hareket etmesine neden olur.

Bu hareket sürekli devam eder. Ancak levhaların sınırlarındaki fay yüzeyleri tamamen pürüzsüz değildir.

2. Fay üzerinde gerilim birikir

Fayın iki tarafındaki kaya blokları hareket etmek isterken sürtünme nedeniyle birbirine takılabilir.

Hareketin engellenmesi, kayaçlarda gerilimin birikmesine neden olur.

Bu durum, gerilmiş bir yayda enerji birikmesine benzetilebilir.

3. Kayaçların dayanımı aşılır

Gerilim yeterince arttığında faydaki sürtünme kuvveti aşılır.

Kaya blokları aniden hareket eder.

4. Enerji açığa çıkar

Ani hareket sırasında daha önce birikmiş olan enerji serbest kalır.

Bu enerji, Dünya'nın içinde farklı yönlere doğru yayılan sismik dalgalar oluşturur. Yüzeye ulaşan dalgalar zeminin hareket etmesine ve insanların depremi hissetmesine neden olur.

Fay Nedir?

Fay, yer kabuğundaki kaya bloklarının birbirlerine göre hareket edebildiği kırık veya kırık zonudur.

Faylar yalnızca yüzeyde görülen çatlaklardan ibaret değildir. Yer altında kilometrelerce uzanabilen karmaşık yapılardır.

Faylar üzerindeki hareketin yönüne göre farklı türleri bulunur. Genel olarak normal fay, ters fay ve doğrultu atımlı fay gibi sınıflandırmalar yapılabilir.

Bir fayın varlığı tek başına sürekli büyük depremler meydana geleceği anlamına gelmez. Deprem davranışı; fayın özellikleri, bölgenin tektonik yapısı ve biriken gerilim gibi birçok faktörle ilişkilidir.

Depremin Odak Noktası Nedir?

Depremin yer altında başladığı noktaya odak noktası veya hiposantr denir.

Kırılmanın başladığı bu nokta, depremin kaynağının yer altındaki konumunu ifade eder.

Deprem enerjisi bu bölgeden çevreye doğru yayılır.

Depremin Merkez Üssü Nedir?

Deprem odağının Dünya yüzeyindeki dikey izdüşümüne merkez üssü veya episantr denir.

Kısaca:

• Odak noktası: Depremin yer altında başladığı nokta
• Merkez üssü: Bu noktanın yeryüzündeki izdüşümü

Bu iki kavram günlük konuşmalarda sıklıkla birbirine karıştırılır ancak aynı şeyi ifade etmez.

Deprem Dalgaları Nedir?

Deprem sırasında açığa çıkan enerji, Dünya'nın içinde ve yüzeyinde sismik dalgalar olarak yayılır.

Başlıca dalga türleri arasında P dalgaları, S dalgaları ve yüzey dalgaları bulunur.

P Dalgaları

P dalgaları, deprem sırasında yayılan en hızlı sismik dalgalardır.

Sıkışma ve genleşme hareketi oluştururlar ve katıların yanı sıra sıvı ortamlardan da geçebilirler.

Bu nedenle sismik istasyonlara ilk ulaşan dalgalar genellikle P dalgalarıdır.

S Dalgaları

S dalgaları, P dalgalarından daha yavaş ilerler.

Kayaçları dalganın yayılma yönüne dik hareket ettirirler. S dalgaları sıvıların içinden geçemez.

P ve S dalgalarının farklı hızlarda ilerlemesi, bilim insanlarının depremin kaynağını belirlemesinde önemli rol oynar.

Yüzey Dalgaları

Yüzey dalgaları, Dünya'nın yüzeyine yakın bölgelerde ilerler ve güçlü zemin hareketlerine neden olabilir.

Deprem sırasında hissedilen hareketin niteliği; dalganın türüne, zemine, depremin büyüklüğüne ve kaynaktan olan uzaklığa bağlı olarak değişebilir.

Deprem Büyüklüğü ve Şiddeti Aynı Şey mi?

Hayır.

Deprem büyüklüğü ile deprem şiddeti birbirinden farklı kavramlardır.

Deprem Büyüklüğü

Büyüklük, depremin kaynağında açığa çıkan enerjinin ölçülmesiyle ilişkili bir değerdir.

Bir deprem için belirli bir büyüklük değeri hesaplanır.

Günümüzde farklı büyüklük ölçekleri kullanılabilse de büyük depremlerin karşılaştırılmasında moment büyüklüğü (Mw) yaygın olarak kullanılır. AFAD da deprem büyüklüğünü depremin ortaya çıkardığı toplam enerjiyi karakterize eden aletsel bir değer olarak açıklamaktadır.

Deprem Şiddeti

Şiddet ise belirli bir yerde deprem nedeniyle oluşan sarsıntının ve etkilerin derecesini ifade eder.

Aynı deprem farklı bölgelerde farklı şiddette hissedilebilir.

Örneğin depremin kaynağına yakın bir bölgede sarsıntı çok güçlü hissedilirken daha uzaktaki bir bölgede daha hafif olabilir.

Zemin koşulları ve yapıların özellikleri de oluşan hasar üzerinde etkili olabilir.

Bu nedenle:

“6 büyüklüğünde deprem” ile “6 şiddetinde deprem” aynı anlama gelmez.

Deprem Sırasında Ne Olur?

Deprem başladığında yer hareket etmeye başlar ve bu hareket binalar, yollar, köprüler ve diğer yapılar üzerinde çeşitli etkiler oluşturabilir.

Sarsıntının nasıl hissedileceği;

• Depremin büyüklüğüne,
• Kaynağın derinliğine,
• Fayın özelliklerine,
• Deprem merkezine olan uzaklığa,
• Zemin koşullarına,
• Yapıların özelliklerine

göre değişebilir.

Bazı depremler kısa süreli hafif bir sallantı şeklinde hissedilirken büyük depremler çok daha güçlü ve uzun süren yer hareketlerine neden olabilir.

Depremlerin Etkileri Nelerdir?

Depremin kendisi yalnızca zeminin sallanmasından ibaret değildir. Büyük depremler farklı ikincil etkiler de oluşturabilir.

Zemin Sarsıntısı

En temel etki yer hareketidir.

Sismik dalgalar yeryüzüne ulaştığında zemin titreşir. Yapılar da bu hareketten etkilenir.

Fay Yüzey Kırılması

Bazı büyük depremlerde fay hareketi yüzeye kadar ulaşabilir ve yeryüzünde gözle görülebilen deformasyonlar meydana gelebilir.

Heyelan

Özellikle eğimli ve jeolojik olarak hassas bölgelerde güçlü sarsıntılar heyelanları tetikleyebilir.

Sıvılaşma

Suya doygun gevşek zeminlerde güçlü sarsıntılar sırasında zeminin taşıma kapasitesi geçici olarak azalabilir. Bu olaya zemin sıvılaşması denir.

Tsunami

Deniz altında meydana gelen bazı depremler, deniz tabanının önemli ölçüde yer değiştirmesine neden olursa tsunami oluşabilir. Ancak her deniz depremi tsunami oluşturmaz.

Artçı Deprem Nedir?

Ana depremden sonra aynı bölgede meydana gelen daha küçük depremlere artçı deprem denir.

Artçıların sayısı ve süresi ana depremin özelliklerine göre değişebilir. Bazı büyük depremlerin ardından artçı aktivitesi haftalar, aylar hatta daha uzun süre devam edebilir.

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Bir sarsıntının “artçı” olup olmadığı, daha sonra meydana gelebilecek daha büyük bir deprem olup olmadığına bağlı olarak geriye dönük değişebilir. Bilim insanları bir deprem gerçekleştiği anda onun kesin olarak artçı mı yoksa ana şok mu olduğunu her zaman bilemez.

Ön Deprem Nedir?

Bazı büyük depremlerden önce aynı bölgede daha küçük depremler meydana gelebilir. Bunlara öncü depremler veya foreshock adı verilir.

Ancak önemli nokta şudur: Bir depremin öncü deprem olduğu ancak daha sonra daha büyük bir deprem meydana gelirse anlaşılabilir. Bu nedenle küçük bir depremden sonra kesin olarak “büyük deprem gelecek” şeklinde bir çıkarım yapılamaz.

Depremler Önceden Tahmin Edilebilir mi?

Bugünkü bilimsel bilgilerle büyük bir depremin tam olarak hangi gün, hangi saatte ve nerede meydana geleceğini güvenilir biçimde önceden söylemek mümkün değildir.

Bilim insanları belirli bölgelerdeki deprem tehlikesini ve uzun dönemli olasılıkları değerlendirebilir. Ancak belirli bir depremin kesin zamanını önceden tahmin etmek farklı bir konudur. USGS, büyük depremlerin zamanını güvenilir biçimde önceden tahmin eden bir yöntemin bulunmadığını açıkça belirtiyor.

Bu nedenle sosyal medyada yayılan “şu tarihte kesin deprem olacak” gibi iddialara bilimsel bir gerçekmiş gibi yaklaşmamak gerekir.

Bilim İnsanları Depremleri Nasıl Ölçüyor?

Depremleri incelemek için sismometre ve sismograf gibi cihazlardan yararlanılır.

Bu cihazlar yer hareketlerini kaydeder ve ortaya çıkan kayıtlar sismogram olarak adlandırılır.

Birden fazla sismik istasyondan elde edilen veriler kullanılarak depremin:

• Konumu,
• Derinliği,
• Dalga özellikleri,
• Büyüklüğü

gibi bilgiler hesaplanabilir.

Özellikle P ve S dalgalarının istasyonlara ulaşma zamanları arasındaki fark, deprem kaynağının konumunun belirlenmesinde kullanılır. Birden fazla istasyonun verileri bir araya getirilerek depremin merkez üssü hesaplanabilir.

Türkiye'de Depremler Neden Önemli?

Türkiye, farklı tektonik yapıların etkileşim gösterdiği aktif bir bölgede yer aldığı için deprem konusu ülkemiz açısından ayrı bir önem taşıyor.

Ancak deprem riskini yalnızca “deprem oluyor mu?” sorusuyla değerlendirmek doğru değildir.

Deprem tehlikesi ile deprem riski farklı kavramlardır.

Tehlike, belirli bir bölgede zarar verebilecek bir yer hareketinin meydana gelme olasılığıyla ilişkilidir. Risk ise bu tehlikenin gerçekleşmesi halinde ortaya çıkabilecek fiziksel, ekonomik ve sosyal kayıpları da kapsar.

Bu nedenle aynı büyüklükteki bir deprem farklı bölgelerde çok farklı sonuçlar doğurabilir.

Deprem Gerçeğini Anlamak Neden Önemli?

Deprem doğal bir jeolojik süreçtir ve tamamen ortadan kaldırılabilecek bir olay değildir.

Ancak deprem hakkında doğru bilgi sahibi olmak, riskin anlaşılması açısından önemlidir.

Özellikle deprem, fay, büyüklük, şiddet, odak noktası, merkez üssü ve artçı gibi temel kavramların birbirinden ayrılması, deprem haberlerini ve bilimsel açıklamaları doğru yorumlamayı kolaylaştırır.

Aynı şekilde depremle ilgili bilimsel olmayan tahminlerin veya sosyal medyada yayılan doğrulanmamış bilgilerin sorgulanması da önemlidir.

Sonuç

Deprem, yer kabuğunda biriken enerjinin faylar boyunca ani hareketlerle açığa çıkması ve bu enerjinin sismik dalgalar halinde yayılması sonucunda meydana gelen doğal bir olaydır.

Tektonik levhaların hareketi, faylarda gerilim birikmesine neden olabilir. Gerilim, kayaçların dayanımını ve fay üzerindeki sürtünmeyi aştığında ani kayma gerçekleşir ve deprem meydana gelir.

Depremin yer altında başladığı noktaya odak, bunun yeryüzündeki izdüşümüne ise merkez üssü denir. Depremler sırasında oluşan P, S ve yüzey dalgaları yeryüzünde farklı türlerde hareketlere neden olur.

Bir depremin büyüklüğü, açığa çıkan enerjiyle ilişkiliyken şiddeti, belirli bir konumdaki sarsıntı ve etkileri ifade eder. Bu iki kavramın birbirinden ayrılması deprem konusunda doğru bilgi edinmenin temel noktalarından biridir.

Depremler günümüzde tam olarak önceden tahmin edilemese de bilim insanları sismik hareketleri sürekli izleyerek Dünya'nın yapısını ve deprem tehlikesini daha iyi anlamaya çalışıyor.